Osmanlılar Döneminde Filistin’e Yahudi Göçü (14)

Nitekim Oliphant bu lobi faaliyetleri sonucu Dreyse Paşa aracılığıyla padişaha ulaştı. Bunun üzerine Padişah daha önce bizzat kendisine verilen ve Meclis-i Hass-ı Vükelâ’ya ilettiği layihanın ivedi bir şekilde değerlendirilip karara bağlanarak kendisine arzedilmesini emretti.

Padişah, kendisine ulaşan Meclis-i Vükelâ’nın görüşlerini 16 Mayıs 1880’de bir İrâde-i Seniyye ile emir haline getirerek teklifin reddedildiğini tescil eder. Aynı gün bu kararın Mösyö Oliphant’a bildirilmesi ile ilgili ikinci bir İrade-i Seniyye yazılır. Bundan hemen sonra da Padişah, Oliphant’ı yemeğe davet eder ve verilen karar kendisine bildirilir. Böylece Osmanlı Devleti mukaddes belde konusundaki hassasiyetini ortaya koyar ve II. Abdülhamid tahtta kaldığı sürece bu anlamda birçok önlem alır. 

Fakat Siyonist hareket bu ret cevabı karşısında pes etmeyecektir. Tarihi süreç içerisinde görüldüğü gibi hem bizzat Sultana hem de çeşitli yollarla bölgedeki vali ve kaymakamlara çeşitli tekliflerle geleceklerdir. İstediklerini elde edemeyince de Sultanı tahtından etmek için her türlü oyunun içine gireceklerdir. Siyonistlerin planlarına karşı yeterli bir savunma mekanizması geliştiremeyen Osmanlı, Sultan II. Abdülhamid’in tahttan indirilmesinden birkaç yıl sonra dağılacak, böylece İngiltere’nin mandasına giren Filistin’de Siyonist bir devletin temelleri atılacaktır. Herzl’in günlükleri, Abdülhamid’in diplomatik temaslardaki tutumunu ve Yahudi göçüne karşı duruşunu belgelemektedir.[1]

3.3. ll. Abdülhamid Sonrası Dönem

Sultan ll. Abdülhamid sonrası dönemde kısmen bir ferahlama olsa  da Jön Türkler, Yahudilerin Filistin’e yoğunlaşmanın amacını fark ettiklerinden kısıtlayıcı tedbirlere devam ederler. Filistin bölgesinde 4. Ordu komutanı Cemal Paşa’nın kurduğu anti Siyonist düzen 1915-1916 yıllarında sürer. 1917 yılında Yafa halkı Yahudi olsun olmasın kuzeye gönderilir. 9 Aralık 1917 Balfour Bildirisi bazı ödünler verse de 30 Ekim 1918 Mondros Mütarekesi Osmanlı’nın Filistin’de asırlardır süren egemenliğine son verir.[2]

3.4. Osmanlı Bürokrasisindeki Farklı Aktörlerin Rolleri

Osmanlı bürokrasisi, Filistin’deki Yahudi yerleşim faaliyetlerini izlemek için yerel valilere, mutasarrıflara ve diğer idari birimlere talimatlar göndermiştir. Bu talimatlar, Yahudi göçmenlerin giriş-çıkışlarını, arazi satın alma faaliyetlerini ve koloni kurma girişimlerini raporlamayı zorunlu kılıyordu. Raporlar, genellikle şu konuları kapsıyordu: 

• Yahudi göçmenlerin sayısı ve geldikleri bölgeler (özellikle Rusya ve Doğu Avrupa). 
• Filistin’de satın alınan arazilerin miktarı ve sahipleri. 
• Yerleşim faaliyetlerinin yerel halk üzerindeki etkisi. 
• Yasakların ihlal edilip edilmediği ve yerel bürokrasideki aksaklıklar.

Sultan ll. Abdülhamid’in merkezi politikalarına rağmen, bürokraside farklı yaklaşımlar mevcuttu: 

• Yerel Yöneticiler: Kudüs ve Şam vilayetlerindeki mutasarrıflar, Yahudi yerleşimlerini denetlemekle görevliydi; ancak bazıları rüşvet veya ihmalkârlık nedeniyle yasaklara uymamıştır. Örneğin, 1893’te Kudüs Mutasarrıfı’nın raporları, yerel denetimlerin yetersizliğini ortaya koyar. 
• Sadrazamlar ve Şeyhülislam: Bazı sadrazamlar, Yahudi yerleşimcilerin ekonomik katkı sağlayabileceğini savunmuş; ancak Abdülhamid’in katı tutumu genellikle hakim olmuştur. Şeyhülislam, Filistin’in dini önemini vurgulayarak kısıtlayıcı politikaları desteklemiştir. 
• Bürokratik Yolsuzluklar: Yerel düzeydeki yolsuzluklar, Yahudi arazi alımlarını kolaylaştırmış; bu, Osmanlı’nın denetim çabalarını zayıflatmıştır.

Akar, bürokrasideki farklı aktörlerin rollerini ve yolsuzlukların etkisini inceler. Mandel, Osmanlı arşivlerindeki raporların, Yahudi yerleşimlerini denetleme çabasını ve yerel düzeydeki uygulama zorluklarını belgelediğini belirtir.[3]

3.5. Yerel Arap Toplumunun Tepkileri

Yahudi yerleşimlerinin artışı, Filistin’deki Arap nüfus arasında erken dönemde tepkilere yol açmıştır. Özellikle arazi alımları ve modern tarım teknikleri, yerel Arap çiftçilerin (fellah) ekonomik durumunu zorlaştırmış; bu, sosyal ve siyasi gerilimleri tetiklemiştir. Örneğin, 1891’de Kudüs’teki Arap liderler, Yahudi arazi alımlarına karşı Osmanlı yönetimine dilekçe sunmuş; bu dilekçeler, yerel halkın huzursuzluğunu ve erken Arap milliyetçiliğinin tohumlarını yansıtır. Ayrıca, Petah Tikva’daki arazi anlaşmazlıkları gibi vaka çalışmaları, bu gerilimlerin yerel düzeyde nasıl ortaya çıktığını gösterir.

Yahudi yerleşimleri, Arap nüfusu arasında erken dönemde tepkiler uyandırmıştır: 

• 1891 Kudüs Dilekçesi (BOA, DH.MKT 1832/34): Arazi alımlarına karşı şikayet. 
• Yafa’da Gerilim: 1892’de Yafa’da arazi anlaşmazlıkları (BOA, Y.PRK.UM 1892/45). 
• Arap Basını: Filistin’deki Arap gazeteleri, Yahudi göçüne karşı uyarılar yayımlamıştır.[4]

3.6. İkinci Meşrutiyet Dönemi (1908-1918)

1908’de II. Meşrutiyet’in ilanıyla, İttihat ve Terakki yönetimi daha liberal bir yaklaşım benimsemiş; Yahudi göçü ve arazi alımları kısmen kolaylaşmıştır. Ancak, Arap milliyetçiliğinin yükselişi ve Birinci Dünya Savaşı’nın getirdiği zayıflık, Osmanlı’nın denetim kapasitesini azaltmıştır. Bu dönemde, Yahudi yerleşimlerinin sayısında artış yaşanmış; bu durum Balfour Deklarasyonu’na (1917) zemin hazırlamıştır. 

3.7. Osmanlı Sonrası Döneme Geçiş

ll. Abdülhamid’in kısıtlayıcı politikaları, Yahudi yerleşimlerini yavaşlatmış ancak durduramamıştır. Filistin’e yapılan göç sonucu 1908’de bölgede Yahudi nüfusu 50.000’e ulaşmıştır. İkinci Meşrutiyet’in liberal politikaları ve Birinci Dünya Savaşı’nın zayıflatıcı etkisi, Yahudi göçünü artırmıştır. Yahudilerin bölgede kurdukları koloniler Arap-Yahudi arasındaki ilk gerilimi başlatmıştır. 

Osmanlı’nın Filistin’deki egemenliğinin sona ermesiyle, İngiliz Mandası altında Yahudi yerleşimleri hızla artmış; Balfour Deklarasyonu (1917), bu süreci hızlandırarak Arap-Yahudi çatışmalarını yoğunlaştırmıştır. Yahudi kolonilerinin Osmanlı döneminde kurduğu altyapı (örneğin, tarım kooperatifleri, eğitim kurumları), manda döneminde yerleşimlerin büyümesini kolaylaştırmıştır.[5]

Sonuç

Osmanlı döneminde Yahudilerin Filistin’e göçü, antisemitizm, Siyonizm, Batılı çıkarlar ve Filistin’in cazibesiyle hızlanmıştır. Yahudiler, mali ve diplomatik mücadelelerle yerleşim kurmuş; Osmanlı, özellikle II. Abdülhamid döneminde, bu göçe karşı politikalar geliştirmiştir. Arap toplumunun tepkileri, erken milliyetçiliği tetiklemiş; bürokrasideki farklı aktörler ve yolsuzluklar, denetimleri zorlaştırmıştır. Yahudi göçmenlerin heterojen yapısı, süreci karmaşıklaştırmış; Osmanlı sonrası dönemde Balfour Deklarasyonu, Filistin meselesini yeni bir evreye taşımıştır. 

Bugün her ne kadar Yahudiler tüm Batı dünyasının askeri ve ekonomik gücü ile Filistin’de bir bölgede kendilerine ait bir devlet kurmuş olsa bile bu devletin uzun süre yaşamasına imkan yoktur çünkü Yahudiler bölge halkı ile entegrasyon kurmak yerine onları hakimiyetleri altına alma ve topraklarından sürme politikası izlemiştir. Batının desteğinin azalması durumunda bölgede onları koruyacak hiçbir unsur olmayacaktır. 

Kaynakça

• Ali Arslan, “Avrupa’dan Türkiye’ye Yahudi Göçünün Stratejik Olarak Kullanılması (1880-1920)”. Güvenlik Stratejileri Dergisi 3. sayı 5 (Ocak 2007): 7-41.
• Bilal N. Şimşir, Filistin Meselesi (1917-1939). TTK Yayınları, Ankara 1991.
• Christopher Clay, Gold for the Sultan: Western Bankers and Ottoman Finance, 1856-1881. I. B. Tauris, 2000.
• Celil Bozkurt, Filistin’in Yahudileştirilmesi (1881-1918) Toprak Satışı mı? Gasp mı? Sabite.org.
• Ergün Göze, Siyonizm´in Kurucusu Theodor Herzl – Hatıralar, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 2002.
• Ester Benbassa-Aron Rodrigue, Türkiye ve Balkan Yahudileri Tarihi, İletişim Yayınları, İstanbul 1993.
• Halil İnalcık, Osmanlı İmparatorluğu’nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi, Cilt 1: 1300–1600 & Cilt 2: 1600–1914, Eren Yayıncılık, İstanbul 2004.
• Kemal H. Karpat, Osmanlı’dan Günümüze Ortadoğu’da Millet, Milliyet ve Milliyetçilik. Timaş Yayınları, İstanbul 2011. Osmanlı Nüfusu, (1830‑1914): Demografik ve Sosyal Özellikleri, Çev. Bahar Tırnakçı, Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı (Tarih Vakfı Yurt Yayınları), İstanbul, 2003. 
• İlber Ortaylı, Osmanlı İmparatorluğu’nda Son Dönem, Timaş Yayınları İstanbul 2008.
• İbrahim Halil ER, Ümmetin Yeniden Dirilişi Çanakkale, MGV Yayınları, Ankara 2017.
• Khalidi R, Palestinian Identity: The Construction of Modern National Consciousness, Columbia University Press, New York 1997.
• Kodaman ve İpek, “Yahudilerin Filistin'e Yerleştirilmeleriyle İlgili Olarak II. Abdülhamid'e 1879'da Sunulan Lâyiha,” Belleten, 1993.
• Micheal Brenner, Kısa Yahudi Tarihi, Alfa Yayınları, İstanbul 2008.
• Mim Kemal Öke, Siyonizm ve Filistin Sorunu, İstanbul Üniversitesi Yayınları, İstanbul 1991.
• M. Lutfullah Karaman, TDV İslâm Ansiklopedisi “Siyonizm”, 37/329-335, İstanbul 2009.
• MacDonald, K. Understanding Jewish Influence II: Zionism and the Internal Dynamics of Judaism [Yahudi Etkisini Anlamak II: Siyonizm ve Yahudiliğin İç Dinamikleri] (Çev. H. Bal). Karadeniz Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 5(1), 47-64. İstanbul 2024.
• Mandel, N. J. The Arabs and Zionism Before World War I. University of California Press 1976.
• Ömer Tellioğlu, Filistin’e Musevi Göçü ve Siyonizm, Kitabevi Yayınları, İstanbul 2018.
• Ramazan Akar, Osmanlı’dan Günümüze Filistin Sorunu, İnkılap Yayınları, İstanbul 2009. 
• Shafir, G.. Land, Labor and the Origins of the Israeli-Palestinian Conflict, 1882-1914. University of California Press 1996.
• Sezai Balcı–Mustafa Balcıoğlu, Rothschildler ve Osmanlı İmparatorluğu,  İdeal Kültür Yayıncılık, İstanbul 2020. 
• Şevket Pamuk, Osmanlı-Türkiye İktisadî Tarihi 1500‑1914, Dergah Yayınları, İstanbul 2015.
• Theodor Herzl, The Complete Diaries of Theodor Herzl, Herzl Press ve Thomas Yoseloff, New York 1960.

İnternet Kaynakları

• https://encyclopedia.ushmm.org/content/tr/article/antisemitism,  https://www.salom.com.tr/arsiv/haber/66072/bir-yukselis-hikayesi-aliya.
• https://www.bbc.co.uk/turkish/ortadogu/1897.shtml.
• http://www.sabite.org

Arşiv Kaynakları

• Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Y.A.HUS 174/72, DH.MKT 1565/88, DH.MKT 1769/75, Y.PRK.ASK 1872/44, Y.PRK.UM 1782/19, Y.A.HUS 412/33, Y.PRK.AZJ 412/90, DH.MKT 1832/34, Y.PRK.UM 1892/45. 
• Osmanlı Arşiv Belgeleri (BOA): Göçmen tabiyet belgeleri ve izin yazışmaları. Cumhurbaşkanlık Osmanlı Arşivi (BOA), çeşitli belgeler. BOA, Y.PRK.AZJ, 2/78 (Cumhurbaşkanlık Osmanlı Arşivi, Yıldız Perakende Evrakı). BOA, Y.A.RES, 5-58, 1. 
• Osmanlı Belgelerinde Filistin, Cumhurbaşkanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları, İstanbul, 2009.