Osmanlılar Döneminde Filistin’e Yahudi Göçü (1)
Gaziantep Üniversitesi’de Tarih Prof. Dr. Zeynel ÖZLÜ hocamızın editörlüğünde göç konusunu tüm yönleriyle ele alan bir kitap çalışması yapıldı. Kitapta bizim de bir makalemiz yayınladı. Ben makaleyi burada yayınlarken birbirinden değerli diğer yazılardan yararlanmanız için kitabı tavsiye ederim.
***
1. Yahudi Göçünün Sebepleri
Roma İmparatorlarına tapmayı kabul etmeyen Yahudilerin Kudüs’teki kutsal tapınakları İÖ 74’te Romalılar tarafından yıkılmış ve Yahudiler dünyanın dört bir yanına dağıtılmışlardı. Roma İmparatorluğunda Hıristiyanlığın resmi din olarak kabul edilmesi Yahudilerin zulüm görmesini daha da arttırmıştı.
Yahudiler, XIII-XVI. yüzyıllarda Batı Avrupa’dan sürülmüşlerdi. XV. Yüzyılda Doğuya doğru devam eden Yahudi göçünde sığındıkları mekanlar genel olarak Osmanlı toprakları olmuştu. Batı Avrupa’dan Doğu Avrupa’ya göçen Yahudilerin bu topraklarda barınabilmelerinde, Balkanlarda ve Doğu Avrupa’da hakimiyetini kuran Osmanlı Devleti’nin büyük rolü bulunmaktadır. Osmanlıların bu topraklardan çekilmesine paralel, Doğu Avrupa’daki Yahudiler için tekrar kötü günlerin başlayacaktır. Irkçı anlayışların artması da bu kötü günleri iyice karanlığa dönüştürecekti.
Batı ve özellikle Doğu Avrupa’da Yahudi düşmanlığının zirveye çıktığı XIX. yüzyılın ikinci yarısında, bu menfi gelişmenin aynı zamanda bir Doğu Avrupa ülkesi olan Osmanlı Devleti’ni etkilemediği görülmektedir. Osmanlı Devleti, Yahudilere düşmanlık yerine, kendi vatandaşı olanlar için 1865 yılında yeni bir nizamname yürürlüğe koyarak, onların dinî cemaat olarak örgütlenmelerini daha mükemmel hale getirdiği gibi sosyal dayanışmalarına da katkıda bulunmuştu. Hatta Yahudi cemaatine kendi mensuplarından cemaat kurumları için özel vergi toplama hakkını da daha sağlam temellere kavuşturmuştu.
1881-1882 yıllarında Rusya’da yaşanan Yahudi kıyımı, kimi bölgelerde sürekli bir zulümle karşılaşan Yahudi ulusunun yerleşecek bir topraklarının olmaması sorununu bütün keskinliğiyle gözler önüne serdi. Bu sarsıcı şartlardan doğan Hibat Tsion (Sion Aşkı) hareketi, Yahudi ulusunun tarihi vatanında yerleştirilip korunması yolundaki fikirleri dile getirir.
19. Yüzyıla gelindiğinde Batı’da Yahudilerin Filistin’e göç etmesine yönelik bir çalışma başladı. Bu göç bir dizi iç ve dış faktörün etkisiyle hız kazanmıştır. Batı’dan Osmanlı ülkesine yönelik bu hareketliliğin temel sebepleri Avrupa’daki antisemitizm, Siyonist hareketin yükselişi, Yahudilerin yurt arayışı, Batılı devletlerin siyasi çıkarları, Filistin’in dini/ekonomik ve stratejik cazibesi ile Osmanlı’nın jeopolitik/mali durumu olarak özetler.
Doğu Avrupa ve Rusya’da yaşanan baskılar sırasında, Yahudiler bir yandan Yahudi olarak yaşamak ve hayatlarını kurtarmak için çaba gösterirlerken, diğer yandan Filistin’de bir devlet kurma düşüncelerini olgunlaştırmaya başlamışlardı. Osmanlı Devleti, Yahudi göçünün bu yönlerini iyi kavramış ve Yahudi göçüne karşı alacağı tavrı da bu noktaları dikkate alınarak şekillendirmişti. 1870’li yıllarda uğradıkları zulüm dolayısıyla mecburen yaşadıkları yerleri terk ederek Osmanlı Devleti’ne sığınan Yahudilerin göçü insanî nitelikli olduğu için Osmanlı Hükümeti bunları kabul etmekte hiçbir mahzur görmemişti. Diğer ülkelerde tahkir edilen Yahudilere karşı Osmanlı yönetimince ortaya konan bu tavır, Osmanlı Yahudilerini de çok memnun etmişti.
