Ahlakını "merkez"e almayanlar, "merkez'in ahlakı"na mahkûm olurlar

İnandığı gibi yaşamayanlar, bir müddet sonra yaşadığı gibi inanmaya başlar.

İnsan, hayatının her döneminde bir imtihanın içindedir. Fakat bazı imtihanlar vardır ki insanın ne kadar bilgili, ne kadar inançlı, ne kadar iddialı olduğunu değil; neye, ne pahasına sadık kalabildiğini ortaya koyar. Makam, mevki, itibar, güç ve imkân da işte bu imtihanların en çetin olanlarındandır.

Çünkü insanın karakteri, yalnızca sahip olduğu değerlerle değil, o değerleri hangi şartlarda koruyabildiğiyle ölçülür.

Son zamanlarda üzerinde düşünmemiz gereken önemli bir mesele var: İnandığını söyleyen, inancını hayatının merkezine aldığını ifade eden bazı insanların, görev ve sorumluluk makamlarına geldiklerinde ahlaki ilkelerini ikinci plana itmeleri… Dün yanlış bildiklerine bugün makul gerekçeler üretmeleri, dün eleştirdikleri davranışları bugün kendileri sergilemeleri, dün karşı çıktıkları alışkanlıkları bugün içinde bulundukları çevrenin tabii bir parçası olarak benimsemeleri…

Burada mesele, insanların fikir değiştirmesi değildir. Fikir değiştirmek, gelişmenin ve olgunlaşmanın bir parçasıdır. Asıl mesele, insanın menfaatine göre değer değiştirmesi; bulunduğu konumun gerektirdiği varsayılan davranışları, kendi inanç ve ahlak ölçülerinin önüne geçirmesidir.

İşte tam da bu noktada şu cümle, üzerinde uzun uzun düşünülmeyi hak ediyor:

İnandığı gibi yaşamayanlar, bir müddet sonra yaşadığı gibi inanmaya başlar.

Bu, yalnızca bir ahlak uyarısı değil, insanın psikolojik ve sosyal dönüşümünü anlatan önemli bir tespittir.

Makam insanı mı değiştirir, insan makamı mı?

İnsan, yetiştiği aileden, aldığı eğitimden, içinde büyüdüğü kültürden ve hayatı boyunca benimsediği değerlerden izler taşır. Çocuklukta öğrenilen doğrular, gençlikte kazanılan ilkeler, hayatın ilerleyen dönemlerinde karakterin temel taşlarını oluşturur.

Ancak insanın karakteri, yalnızca geçmişinden ibaret değildir. İçinde bulunduğu çevre, kurduğu ilişkiler, gördüğü muamele ve elde ettiği imkânlar da onu sürekli etkiler.

Bir insan düşünelim…

Yıllarca adaletten söz etmiş, haksızlık karşısında sesini yükseltmiş, liyakatin önemini anlatmış, kul hakkını her konuşmasında hatırlatmış olsun. Bir gün önemli bir makama gelsin. Artık etrafında kendisine itiraz edenlerin sayısı azalmış, her sözü tasdik edilen, her kararı alkışlanan bir çevre oluşmuş olsun.

Bir süre sonra kendisini eleştirenleri düşman, kendisini övenleri dost olarak görmeye başlayabilir. Daha önce yanlış kabul ettiği bazı uygulamalara, bu defa makamın ihtiyaçları üzerinden gerekçeler üretebilir. Haksızlık, kendi çevresinden geldiğinde görmezden gelinebilir; adaletsizlik, kendi kararının sonucu olduğunda farklı kelimelerle tarif edilebilir.

İnsan tam da burada değişmeye başlar.

Çünkü güç, insanın karakterini her zaman bir anda değiştirmez; bazen zaten var olan zaaflarını görünür kılar. Bazen de küçük tavizlerle başlayan bir dönüşümün kapısını aralar.

Makamın asıl tehlikesi, insanı bulunduğu yerden yükseltmesi değil, kendisini başkalarından üstün görmeye alıştırmasıdır.

Alışkanlıkların ahlakı nasıl dönüştürdüğünü Aristoteles anlatıyor

Antik Yunan filozofu Aristoteles, Nikomakhos'a Etik adlı eserinde karakterin oluşumunda alışkanlıklara büyük önem verir. Ona göre insan, adil davranışları tekrar ederek adil, ölçülü davranışları tekrar ederek ölçülü bir karakter kazanır.

Bu yaklaşımın üzerinde durulması gereken önemli bir tarafı vardır: İnsan yalnızca düşündükleriyle değil, sürekli tekrarladığı davranışlarla da kendisini inşa eder.

Bir defalık taviz, insanın bütün karakterini değiştirmeyebilir. Fakat her gün tekrarlanan küçük tavizler, bir müddet sonra karakterin yeni alışkanlıklarına dönüşür.

Önce bir haksızlığa sessiz kalırsınız. Sonra benzer bir haksızlığı görmezden gelirsiniz. Ardından o haksızlığın gerekçelerini anlatmaya başlarsınız. Nihayetinde, bir zamanlar karşı çıktığınız davranışın savunucusu hâline gelirsiniz.

Böylece yanlış, yalnızca yapılan bir davranış olmaktan çıkar; kişinin dünyayı değerlendirme biçimine dönüşür.

Psikolojide Leon Festinger'in ortaya koyduğu bilişsel çelişki kuramı da bu süreci anlamamıza yardımcı olur. İnsan, inandığı değerlerle yaptığı davranışlar arasında bir çatışma yaşadığında bu rahatsızlığı azaltma eğilimi gösterir. Bazen davranışını düzeltir, bazen de inancını ve düşüncesini yaptığı davranışa uygun hâle getirecek açıklamalar üretir.

Örneğin, kul hakkını gözetmesi gerektiğine inanan bir insan, kendi menfaati söz konusu olduğunda bir başkasının hakkını ihlal edebilir. Bu davranışın yanlışlığını kabul etmek yerine, kendisine özel bir gerekçe bulabilir: "Şartlar bunu gerektiriyordu", "Ben olmasaydım daha kötüsü olacaktı", "Bu makamın sorumlulukları farklı."

İşte insanın kendi vicdanını ikna etmek için kurduğu bu cümleler, zamanla bir savunma mekanizmasına dönüşebilir.

Freud'un psikanalitik yaklaşımında ele alınan rasyonalizasyon, yani akla uygun gerekçeler üretme savunması da burada anlamlıdır. İnsan, bazen gerçek sebebini kendisine dahi itiraf edemediği davranışlarını makul açıklamaların arkasına saklar.

Böylece vicdanın sesini susturmak yerine, vicdanın dilini değiştirmeye başlar.

Merkezin ahlakı mı, ahlakın merkezi mi?

Bir insanın yetiştiği çevreyle sonradan içinde bulunduğu çevre arasında önemli farklılıklar olabilir. Bu son derece doğaldır. İnsan yeni insanlarla tanışır, yeni fikirlerle karşılaşır, farklı yönetim biçimlerini ve çalışma kültürlerini öğrenir.

Fakat her çevrenin kendisine göre bir davranış dili, bir kabul düzeni ve zamanla yerleşik hâle gelen alışkanlıkları vardır.

Özellikle güç ve karar merkezlerinde bu durum daha belirgindir.

Makamların etrafında zamanla görünmez kurallar oluşur. Kimlerle görüşüleceği, kimin sözünün dinleneceği, hangi meselelerin konuşulup hangilerinin konuşulmayacağı, kime itiraz edilip kime susulacağı bu kuralların bir parçası hâline gelir.

İlk başta insan bu düzene uyum sağlamakta zorlanabilir. Ancak zamanla çevresindeki davranışları normal kabul etmeye başlar.

Daha önce eleştirdiği bir üslup, artık makamın gereği olarak görülür. Önceden rahatsız olduğu bir imtiyaz, görev alanının doğal hakkı gibi algılanır. Bir zamanlar karşı çıktığı kibir, bu defa özgüven diye adlandırılır. İltimas, hizmetin hızlandırılması; kayırmacılık, yakın çalışma arkadaşlarına sahip çıkmak; suskunluk ise devlet ciddiyeti olarak sunulabilir.

Oysa kavramların adını değiştirmek, davranışın ahlaki niteliğini değiştirmez.

İnsan, bir makama geldiğinde o makamın kültürünü sorgulayabilmelidir. Makamın yanlışlarını kendi doğrularıyla düzeltebilmelidir. Aksi takdirde makamın kendisini dönüştürmesine izin vermiş olur.

Başlangıçta bulunduğu yere değer taşımak için gelen insan, bir müddet sonra bulunduğu yerin değerlerine göre şekillenir.

İşte başlığımızın asıl anlamı burada ortaya çıkıyor:

Ahlakını merkeze almayanlar, merkezin ahlakına mahkûm olurlar.

Mehmet Âkif'in hayatı ve şiiri: Makamın değil, istikametin insanı

Bu meselede Mehmet Âkif Ersoy'un hayatı ve düşünce dünyası, üzerinde durulması gereken güçlü bir örnektir.

Âkif, yalnızca şiirleriyle değil, hayatı boyunca korumaya çalıştığı ahlaki duruşuyla da bir şahsiyet örneğidir. Onun için inanç, yalnızca anlatılan ve savunulan bir düşünce değil, yaşanması gereken bir sorumluluktu.

Âkif'in Safahat'ın Âsım bölümünde yer alan şu mısraları, makam ve menfaat karşısında eğilmeyen bir karakterin adeta manifestosudur:

"Zulmü alkışlayamam, zâlimi asla sevemem;
Gelenin keyfi için geçmişe kalkıp sövemem.

Üç buçuk soysuzun ardından zağarlık yapamam;
Hele hak nâmına haksızlığa ölsem tapamam."

Bu mısralar, yalnızca bir şairin duygularını anlatmaz. Bir insanın, şartlar ne olursa olsun hangi ilkelerden vazgeçmeyeceğini ilan eder.

Âkif'in asıl büyüklüğü, hakikati yalnızca kendi tarafında olduğunda savunması değildir. Hakikatin kendisinden yana olmadığı zamanlarda da ona sadık kalabilmesidir.

Çünkü ahlakın gerçek sınavı, insanın güçlü olduğu zamanlarda başlar. Güçsüzken adil olmak zorunda kalabilirsiniz; fakat güçlü olduğunuzda da adaletten ayrılmamak, gerçek karakterin göstergesidir.

Âkif devam eder:

"Adam aldırma da geç git! diyemem, aldırırım.
Çiğnerim, çiğnenirim, hakkı tutar kaldırırım."

Burada çok önemli bir ahlaki ölçü vardır: İnsan, kendi rahatını korumak uğruna hakikate sırtını dönmemelidir.

Bazen bir makamı korumak için susmak gerekir. Bazen bir dostluğu kaybetmemek için haksızlığı görmezden gelmek gerekir. Bazen de gelecekte elde edilecek imkânları kaybetmemek için doğru bildiğini söylememek daha kolaydır.

Fakat insanın kendisine sorması gereken soru şudur: Kaybetmemek için sustuğum şey, acaba benim karakterimden ne götürüyor?

Âkif'in şahsiyetinde gördüğümüz temel özelliklerden biri, düşüncesiyle davranışı arasındaki tutarlılıktır. Onun şiirindeki itiraz, yalnızca edebî bir söylem değildir; hayatıyla desteklediği bir ahlak çağrısıdır.

İnanç, makamın süsü değil, hayatın ölçüsüdür

İnançlı olmak, yalnızca inançlı bir çevrede bulunmak, dinî kavramları doğru kullanmak veya güzel konuşmak değildir. İnanç, insanın kararlarına, ilişkilerine, kazancına, adalet anlayışına ve başkalarının hakkına gösterdiği hassasiyete yansıdığı ölçüde anlam kazanır.

Bir insanın namazı, orucu, ibadeti elbette kendi inanç dünyasının önemli unsurlarıdır. Ancak bunların ahlaki davranışlarla desteklenmesi gerekir.

İnsan, ibadet ettiği hâlde kul hakkı konusunda duyarsızsa; adaletten söz ettiği hâlde yakınlarını kayırıyorsa; tevazudan bahsettiği hâlde kendisini eleştirenlere tahammül edemiyorsa burada üzerinde düşünülmesi gereken ciddi bir çelişki vardır.

Kur'an'ın temel ahlaki çağrılarından biri de insanın kendi aleyhine bile olsa adaletten ayrılmamasıdır.

Bu sebeple inanç, insanın yalnızca kendisini iyi hissetmesini sağlayan bir aidiyet değil, kendisini sürekli denetlemesini gerektiren bir sorumluluktur.

Makam sahibi insanın sınavı da burada başlar.

Kendisinden bir iş isteyen insanın kim olduğuna değil, talebinin haklı olup olmadığına bakabilmek… Yakınındaki birinin hatasını da uzaktaki birinin hatası kadar görebilmek… Kendisini eleştiren bir insanın sözünde haklılık payı varsa bunu kabul edebilmek…

Bunlar, inancın gündelik hayattaki karşılıklarıdır.

İnsan, kendisini denetleyen bir vicdanı kaybettiğinde, dışarıdan ne kadar denetlenirse denetlensin ahlaki bakımdan eksik kalır.

Küçük tavizler, büyük karakter değişiklikleri

Bir yöneticinin eski dostuna ayrıcalık tanıması, bir görevlinin yakınını korumak için adalet terazisini eğmesi, bir makam sahibinin kendisine sunulan imkânları şahsi hakkı gibi görmesi, bir insanın eleştiriye kapalı hâle gelmesi…

Bunların her biri tek başına küçük bir olay gibi görülebilir. Ancak bu davranışlar bir yönetim kültürüne dönüştüğünde mesele artık kişisel olmaktan çıkar.

Daha önemlisi, bu davranışları sergileyen insanların dün savundukları değerleri bugün nasıl yorumladıklarıdır.

Dün liyakat diyenin bugün sadakati liyakatin önüne koyması; dün şeffaflık isteyenin bugün hesap vermekten kaçınması; dün kibri eleştirenin bugün kendisine ulaşmayı güçleştirmesi; dün adaleti savunanın bugün kendi çevresine ayrıcalık tanıması…

Bütün bunlar insanın kendi değerleriyle arasına nasıl mesafe koyabildiğini gösteren örneklerdir.

Burada kimseyi peşinen mahkûm etmek doğru değildir. İnsan hata yapabilir, yanılabilir, yanlış karar verebilir. Önemli olan hatasını fark edebilmesi ve kendisini yeniden doğrultabilmesidir.

Ancak hatayı alışkanlığa, alışkanlığı ilkeye, ilkeyi de savunulması gereken bir davranışa dönüştürmek, artık başka bir ahlaki soruna işaret eder.

İnsanın en büyük makamı, vicdanının huzurudur

Makamlar geçicidir. Görevler sona erer. Ünvanlar değişir. Bugün etrafında kalabalıklar bulunan insanların yarın telefonlarına cevap verecek kimse bulamadıkları zamanlar da gelir.

İnsan, bulunduğu konumun sağladığı imkânları kaybettiğinde geriye ne kalacağına bugünden karar verir.

Geriye biriktirdiği servet mi, kurduğu ilişkiler mi, taşıdığı ünvanlar mı, yoksa insanlarda bıraktığı güzel hatıralar mı kalacaktır?

Asıl mesele budur.

Bir insanın makamı yükseldikçe tevazusu da yükseliyorsa, sorumluluğu arttıkça adalet hassasiyeti güçleniyorsa, kendisine verilen imkânlar arttıkça başkalarının hakkını daha fazla gözetiyorsa orada ahlaki bir olgunlaşmadan söz edebiliriz.

Ama makam yükseldikçe insanın kendisini sorgulama ihtiyacı azalıyorsa, eleştiriye tahammülü daralıyorsa, eski dostlarını ve değerlerini geride bırakıyorsa, orada durup düşünmek gerekir.

Çünkü insanın yükselmesi ile büyümesi aynı şey değildir.

Yükselmek, bir merdivenin basamaklarını çıkmaktır. Büyümek ise insanın kendi nefsini, zaaflarını ve ihtiraslarını aşabilmesidir.

Bazen en büyük yükseliş, insanın makamını kaybetme pahasına ahlakını koruyabilmesidir.

Son söz: Merkez değişir, hakikat değişmez

Bugün kendisini inançlı, ilkeli, ahlaklı ve adalet sahibi olarak tanımlayan herkesin, öncelikle kendi hayatına bakması gerekiyor.

Başkasının ahlakını sorgulamadan önce kendi davranışlarımızı sorgulamalıyız. Dün savunduğumuz hangi ilkeden bugün vazgeçtiğimizi, hangi yanlışa sessiz kaldığımızı, hangi menfaat karşılığında hangi hakikati ertelediğimizi kendimize sormalıyız.

Çünkü ahlak, insanın yalnızca başkalarından beklediği bir erdem değildir. Önce kendisine uygulaması gereken bir ölçüdür.

İnandığı gibi yaşamak, her zaman kolay değildir. Bazen insanın önüne fırsatlar çıkar, bazen dostluklar sınanır, bazen makamlar kaybedilme tehlikesiyle karşı karşıya kalır. İşte tam da o zaman insanın neye inandığı değil, neye sadık kaldığı ortaya çıkar.

İnanç, insanın hayatına yön vermiyorsa yalnızca sözde kalır. Ahlak, insanın kararlarına hükmetmiyorsa bir temenniden öteye geçmez.

Unutulmamalıdır ki makamlar insanlara emanet edilir; ahlak ise insanın kendi sorumluluğudur. Makamın ömrü vardır, ünvanın sonu vardır, gücün sınırı vardır. Fakat insanın vicdanıyla baş başa kalacağı zamanın sonu yoktur.

Ve belki de bugün en çok hatırlamamız gereken hakikat şudur:

İnsan, bulunduğu makamı kendi ahlakıyla güzelleştiremiyorsa, bir süre sonra o makamın alışkanlıklarıyla kendi ahlakını değiştirmeye başlar.

Merkeze yerleşmek bir başarı olabilir. Fakat merkezde kalabilmek için kendi değerlerinden vazgeçmek, insanın kendisine yapabileceği en büyük haksızlıktır.

Çünkü mesele merkeze gelmek değil, merkezdeyken de insan kalabilmektir.