Kırım Tatar Tutsakların Kaderi ve Askıdaki Kongre (DQTK)

Yaklaşık iki hafta önce gerçekleşen savaş esiri takası, kamuoyunda ya fısıltıyla ya da ritüelleşmiş bir öfke tonuyla konuşulması tercih edilen acı bir yarayı bir kez daha gözler önüne serdi.

Kremlin’in kontrolündeki bölgeye geri dönenler arasında Kırım kütüğüne kayıtlı, yani Kırım ikametgâhlı kişilerin de yer aldığına dair açıklamalar, acımasız ve kaçınılmaz bir soruyu gündeme getiriyor: Aksaklık tam olarak nerede yaşanıyor? Zira takas edilen bu kişiler, Kırım’da yaşayan ama Kırım Tatar Türkü olmayan isimler iken aynı anda Ukrayna’yı savunan onlarca Kırım Tatar evladı ve Noman Çelebicihan Taburu davası gibi düzmece dosyaların kurbanı olan soydaşlarımız Rus hapishanelerinin karanlığında kalmaya devam ediyor.

Çeşitli kürsülerden sıkça duyulan yanıt basit ve kullanışlıdır: Rusya, Kırım Tatarlarını kendi vatandaşı olarak kabul ve ilan ederek haince engelliyor. Ukrayna devlet mekanizması ise topyekûn savaş koşullarında, hukuki ve seçmen kaderi usul tartışması yaratmayanları önceliklendirerek hareket etmek zorunda kalıyor.

Bu elbette rahatlatıcı bir açıklamadır. Kurumların üzerindeki sorumluluğu alır ve bunu şartların objektif trajedisine yükler. Ancak gerçek siyasette rakibin acımasızlığına veya ortakların duyarsızlığına sığınmak, kendi çaresizliğini kabul etmek anlamına gelir.

Meseleye duygusallıktan uzak bakıldığında, her ülkenin devlet kurumlarının kriz anlarında sert bir pragmatizm yasasına göre işlediğini açıkça görebiliriz.

Can simidi, inkâr edilemez bir manevi hakka sahip olana değil, yokluğu kararı alan mekanizma için siyasi, hukuki veya seçmen boyutuyla gerçek maliyetler yaratan kişiye atılır.

Eğer Kırım Tatar gündemi takas listeleri hazırlanırken düzenli olarak kenara atılıyorsa, bu durum asla sadece Kiev’deki makamların sorunu değildir.

Bu, son otuz yıl boyunca Kırım Türkleri’nin siyasetinin nasıl kurgulandığının ve sunulduğunun gerçek bir sonucudur.

Temsil gücü ile siyasi nüfuz arasındaki fark

Kırım Tatar siyasetinin temel paradoksu, iki tamamen farklı kavramın birbirine karıştırılmasında yatmaktadır.

Otuz beş yıl boyunca yüksek makamlarda bulunmak, karar alma süreçlerinde gerçek bir nüfuz sahibi olmak şeklinde algılandı ve sunuldu.

Yerli halkın temsil organı, yıllarca çalışmalarını temsili işlevler etrafında şekillendirdi.

Paradoks şunda ki, milli dava hareketi liderlerinin belli ölçüdeki otoriteleri ve halkın trajik tarihi, bu birikimin tam anlamıyla bir siyasi özne olmak için yeterli olduğu illüzyonunu yarattı.

Üst düzey görüşmeler, cumhurbaşkanları ve diplomatlarla çekilen protokol fotoğrafları, uluslararası forum kürsülerinden yapılan konuşmalar ve sembolik deklarasyonların imzalanması bir güç kanıtı olarak algılandı.

Oysa sert devlet yapısında manevi sermaye, hiç de uzun ömürlü ve güvenilir bir kaynak değildir. Bazen medyanın dikkatini çekmeye yarar, ancak kurumsal zorlama gereken yerlerde tamamen etkisiz kalır.

Siyasi nüfuz, kameralar karşısında sıkılan el sıkışmaların sayısıyla değil, çıkarlarınıza ters düştüğü anlarda devlet kararlarını değiştirebilme kapasitesiyle ölçülür.

Kiev’de 30 yıldan fazla süre boyunca sürekli çalışan, profesyonelce finanse edilen Kırım Tatar hukuki ve analitik altyapısı ne yazık ki oluşturulamadı.

Yasa tasarıları kabul edildikten sonra değil, henüz tasarım aşamasındayken çalışan özerk lobicilik grupları da kurulmadı.

Statü özerkliğinden, yerli halkın kendi hukukçuları tarafından yazılmış siyasi tutsakların korunması ve takasına yönelik özel hukuki düzenlemelere kadar devlete hazır ve hukuken kusursuz mekanizmalar sunabilecek uzman kuruluşlar ortaya çıkmadı.

Münferit temsilcilerin milletvekili gruplarına veya bakanlık koltuklarına entegrasyonu, sorunun çözüldüğü illüzyonunu yarattı ve yaratmaya devam ediyor.

Ancak tekil siyasetçilerin kişisel kariyerlerini tüm halkın kurumsal gücüne eşitlemek büyük bir hatadır.

Sembolik temsil, gerçek güç paylaşımının yerini tutmuyor

Ulusal liderler, "direniş sembolü" rolünü kabul ederek sisteme saygın fakat tamamen dekoratif bir unsur olarak dahil oldular.

Mevcut sistem, ortak etkinliklere ve kendi işlerine yarayan konuşmalara onay veriyordu. Ancak iş gerçek güç paylaşımına geldiğinde - arazi meselelerinde, yönetim mekanizmalarında, ticari ve diplomatik uzlaşılarda - Kırım Tatar halkının temsilcilerinin görüşü neredeyse hiç dikkate alınmadı.

Esirlerin serbest bırakılmasındaki seçicilik, bu sistemsel kusuru daha da netleştirmektedir.

Ahtem Çiygöz, İlmi Ümerov veya Nariman Celal örneklerinde olduğu gibi Kırım Tatarlarını Rus hapishanelerinden kurtarmanın mümkün olduğu durumları birleştiren tek bir şey vardır. Her defasında kurumsal mekanizmalar değil, kişisel kanallar, üst düzey yönetimin VIP statüsü ve Ankara’nın doğrudan müdahalesi devreye girmiştir.

Kötü olan şu ki, Sayın Recep Tayyip Erdoğan’ın noktasal diplomatik jestleri ve tanınmış liderlerin talebi üzerine Türk diasporasının nüfuzunun harekete geçirilmesi, tüm Kırım Tatar Türkleri için bir koruma sistemi oluşturmamaktadır.

Kurtarılma yalnızca mahkûmun yüksek unvanına ve yönetimin kişisel bağlantılarına bağlı olduğunda, sıradan bir siyasi tutsak veya Ukrayna Silahlı Kuvvetleri’ndeki bir Kırım Tatar savaşçısı, devletlerarası pazarlığın dışında kalmaya mahkûmdur.

Dünya Kırım Tatar Kongresi neden devreye girmedi?

Bu bağlamda son derece acı bir soru ortaya çıkıyor: Bütün bu yıllar boyunca kelimenin tam anlamıyla elimizin altında olan güçlü bir enstrüman neden gereği gibi kullanılmadı?

Söz konusu enstrüman, Türkiye’den AB ülkelerine, ABD’den Kanada’ya kadar onlarca ülkeden soydaşları ve delegeleri bir araya getiren Dünya Kırım Tatar Kongresi’dir (DKTK).

Doğru ve kurumsal bir yaklaşımla DKTK, son derece güçlü bir uluslararası baskı mekanizmasına dönüştürülebilirdi.

Nitekim siyasi tutsaklar hakkında dar bir toplumsal lider grubunun konuşması başka bir şeydir. Farklı ülkelerin vatandaşı olan diaspora mensuplarının kendi hükümetlerine sistemli ve devamlı müracaatlar uygulayarak Kırım Tatar Türkleri konusunu diplomatik ve takas süreçlerine dâhil ettirmesi bambaşka bir şeydir.

Ancak bu muazzam potansiyel fiilen dondurulmuştu. Tüzüğe göre Kongre her 4 yılda bir toplanmalıdır.

Fakat 2015 yılından bu yana çeşitli karmaşık bahanelerle tek bir kez bile toplanmadı.

İki tam dönem atlandı. Yani her bir insanın kurtarılması için tüm dış kaynakların azami düzeyde seferber edilmesini gerektiren, halkın modern tarihindeki en kritik ve en dramatik dönemde on yıllık bir duraklama yaşandı.

Bu, gündemi manuel kontrol altında tutmak uğruna küresel bir platformdan bilinçli bir vazgeçiş miydi?

Yoksa kimsenin aklına mı gelmedi?

Yanıtı yok. Ancak gerçek şu ki, dünyaya dağılmış ulusal potansiyeli, takas müzakerelerinde gerçek bir siyasi ağırlığa dönüştürebilecek bir kaynak askıya alındı.

III. Kongre bir dönüm noktası olabilir mi?

Şimdi, yıllar süren sessizliğin ardından III. Kongre’nin toplanacağı duyuruldu. Bu Kongre, Kırım Tatar Türkleri için temel bir yol ayrımıdır.

Bu buluşma yine "göz boyamak" ve ritüel deklarasyonlar yayımlamak için düzenlenen formalite icabı bir kurul mu olacak? Yoksa Kırım Tatar siyasi sınıfı nihayet Kongre’yi kendi vatandaşlarını ve esirlerini koruyan etkin, kararlı ve işleyen bir mekanizmaya dönüştürebilecek mi?

Özerk bir kaynak tabanından ve Dünya Kırım Tatar Kongresi gibi yıllar içinde formaliteye dönüştürülen işlevsel platformlardan yoksun olunması, siyasetin birkaç saygın liderin kişisel temaslarına bağımlı hâle gelmesine yol açtı.

Oysa somut ve ölçülebilir performans göstergelerine sahip sistemli bir kurumun bulunmadığı her yerde, süslü konuşmalarla perdelenen bir durgunluk başlar.

Mesele suçlu aramak değil, yapıyı sorgulamak

Buradaki eleştiri, asla milli dava hareketini yaşatan insanların hizmetlerini reddetmek ya da tarihi mücadelelerini küçümsemek değildir. Bu, bir zihin hijyenidir.

Eğer ki Kırım Tatar siyaseti duygusal hafızaya, uluslararası ortakların merhametine ve devlet bürokrasisinin alicenaplığına dayanmaya devam ettiği sürece, takas listeleri hep başkalarının mantığına göre hazırlanacaktır.

Biri çıkıp Kırım Tatar Milli Meclisi’nin bir devlet olmadığını, Rusya’da "aşırılık yanlısı" ilan edildiğini, savaş koşullarında Kurultay ve Kongre’yi toplamanın zor olduğunu ve takasın önündeki temel engelin lobicilerin zayıflığı değil, Moskova’nın tutumu olduğunu belirterek itiraz edebilir.

Bunların hepsi doğru. Ancak tam da bu yüzden mesele suçlu aramak değil, yapının kendisidir. Çıkarlarınız yalnızca size acındığı sürece korunuyorsa, ortada bir siyaset yok, sadece belli bir ölçüde olan itibar var demektir.

Takas bir pazarlıktır ve pazarlık elinizde ne varsa onunla yapılır. Kırım Tatar Türkleri’nin Kiev’de bir sesi olduğu ama veto hakkı olmadığı sürece, "altıya sıfır" veya "tek bir Kırım Tatarı olmaksızın 270’e 270" tabloları tekrarlanmaya devam edecektir. Ve her defasında bu durumu yine Rusya’nın tutumu ile açıklamak zorunda kalacağız.