Karabiberov Ayaklanması: Doğu Kırım’da Direniş
Pek çok kişi için 20. yüzyılın başlarında Kırım’daki devrim yıllarının hikâyesi, Kırım Tatarlarının siyasi önderi, müftü ve Birinci Kurultay’ın düzenleyicilerinden Noman Çelebicihan’ın öldürülmesiyle sona erer. Oysa Kırım’da devrim ve İç Savaş devam ediyordu.
Arşivlerde çalışırken, ayaklanmadan yaklaşık yirmi yıl sonra Sovyet baskısına uğrayan kişilerin soruşturma dosyalarında Karabiberov Ayaklanması’na ilişkin kayıtlara defalarca rastladım.
Ayaklanmayı anlatan kaynaklar arasında tarihler, ayaklanma önderinin adının yazılışı ve bazı çatışmaların nasıl yaşandığı konusunda farklılıklar var. Olayları aydınlatmak için tanıkların anılarını, tarih araştırmalarını ve soruşturma belgelerini karşılaştırmak gerekiyor.
Kırım’da Sovyet iktidarının ilk ayları
1917–1918 kışında Kırım’da Sovyet iktidarının kurulmasına kitlesel şiddet eşlik etti. Tutuklamalar, yargısız infazlar ve cinayetler yaşandı. Tarihçiler V. G. Zarubin ve A. G. Zarubin, çalışmalarında bu dönemi ayrıntılı biçimde ele alır.
Ocak 1918’de savaş gemileri Kırım’ın liman kentlerine yaklaşmaya, denizciler karaya çıkmaya başladı. Aralarında Bolşeviklerin, Sol Sosyalist Devrimcilerin ve anarşistlerin taraftarları vardı.
Yerel sovyetler ve devrim komiteleri bu silahlı birlikleri her zaman denetleyemiyordu.
Şiddetin en ağır örneklerinden biri Gözleve’de (Yevpatoriya) yaşandı. Kent ele geçirildikten sonra çok sayıda ev arandı ve tutuklamalar başladı.
Subaylar, varlıklı kent sakinleri ve «karşıdevrimci» ilan edilen kişiler gözaltına alındı.
Tutuklular, nakliye gemisi Truvor ile deniz uçağı taşıyan Rumıniya kruvazörüne götürüldü. Bu gemilerde insanlar öldürüldü. Bir süre sonra infazlar karada da devam etti.
Bazı kişiler kent dışına götürüldü, bazılarıysa kendi evlerinin yakınında öldürüldü.
Şubat ayında yeni bir şiddet dalgası Akyar’ı (Sivastopol) sardı. Sokaklarda, evlerde, iskelede ve cezaevinde insanlar öldürüldü.
Tarihçi A. S. Puçenkov’un aktardığı Yuri Gaven’in tanıklığına göre, yalnızca 22 Şubat’ı 23 Şubat’a bağlayan gece en az 250 kişi hayatını kaybetti. Öldürülenlerin cenazeleri denize götürüldü.
Noman Çelebicihan da o günlerde öldürüldü. Kırım Tatarları böylece hem dinî hem de siyasi bir önderlerini kaybetti.
Bolşeviklerin üstünlük sağlamasının ardından Kurultay ve Kırım Tatarlarının yürütme organı olan Direktoriya dağıtıldı. Kırım Tatar basınının yayın faaliyeti de sona erdirildi.
Taraktaş’ta ayaklanmanın başlaması
Sudak’ta Sovyet iktidarının ilk aylarında evler arandı, insanlar tutuklandı, mallara el konuldu ve halktan zorla para toplandı.
Yazar Adelaida Gertsık, 3 Şubat 1918 tarihli mektubunda bir gece evinin arandığını ve tanıdıklarından tehdit yoluyla para alındığını anlatıyordu.
Bu sırada Taraktaş nahiyesinde, Tatar ve Rus topluluklarının sözü geçen temsilcilerini bir araya getiren yerel meclis hâlâ etkiliydi.
Yeni yönetimin baskıları ve gündelik yaşama müdahaleleri hoşnutsuzluğu artırdı. Nisan ayında bu hoşnutsuzluk silahlı bir ayaklanmaya dönüştü.
Ayaklanma Taraktaş nahiyesine, Sudak çevresine, Meganom ve Köktebel’e yayıldı. Ayaklanmanın başına, belgelerde adı Seit-Ali olarak da geçen Seydali Karabiberov geçti. Eski Taraktaş nahiye yöneticisi ve Kefe (Feodosiya) zemstvo meclisinin, yani yerel yönetim meclisinin üyesi olan Karabiberov, bölge halkı arasında saygın bir isimdi.
Sudak için mücadele
Nisan 1918’de ayaklanmacılar Sudak’ı ele geçirdi. Yerel Kızıl Muhafız birliğinin komutanı Yevgeni Şevçenko’nun anılarına göre birlik dağıtıldı ve Sovyet iktidarının bazı taraftarları tutuklanıp öldürüldü. Ayaklanmacıların sayısı yaklaşık üç bin olarak tahmin ediliyor. Bu sayı kesin bir sayıma dayanmıyor.
Bolşevikler, ayaklanmacıların üzerine Pavel Gapon komutasında bir birlik gönderdi. Birliğe, denizci Matveyev’in kullandığı bir zırhlı araç eşlik ediyordu. Harekât başarısızlıkla sonuçlandı. Bir anlatıya göre ayaklanmacılar aracın üzerine büyük bir kaya yuvarlayarak aracı devirdi. Başka bir anlatıya göre araç, yolun kazılmış bir bölümüne denk geldi.
27 Nisan’da Makar Çijikov’un komutasındaki Bolşevik birlik, ayaklanmacıları Sudak’tan çıkardı.
Bolşeviklerin kente dönüşü kısa sürdü. Alman birlikleri Kırım’a yaklaşırken Sudak’ı elde tutmak Kızıl kuvvetler açısından askerî önemini yitirdi.
A. A. Bobkov o günleri şöyle anlatır:
Birkaç gün sonra Karadeniz Kızıl Filosu’na bağlı Stereguşçi muhribi Sudak limanına girdi. Görevi, Meganom civarında kalan bütün denizcileri toplamaktı.
Beni de Kefe’ye götürdüler. Oraya varır varmaz yoldaş Fedko’nun karargâhına gidip Sudak’ı savunmak için yardım istedim. Bana artık çok geç olduğunu söyledi.
Almanlar yaklaşıp bütün Kırım’ı ele geçirirken kendileri de tabanları yağlamak zorundaymış. Ben daha ileri gitmedim, Kefe’de kaldım.
Karabiberov’un tutuklanması ve idam kararı
Sovyet iktidarının Kasım 1920’de Kırım’a dönmesi, Karabiberov’un hayatında yeni bir dönemin başlangıcı oldu. Taraktaş Nahiyesi Askerî Devrim Komitesi’ne beş gün başkanlık etti. Kısa süre sonra tutuklandı.
Araştırmacı Leonid Abramenko’ya göre, tutuklanmasının ardından Taraktaş nahiyesi ve Karasubazar sakinleri Karabiberov’un serbest bırakılması için dilekçeler gönderdi. Dilekçelerde onlarca kişinin imzası vardı. İmzacılar Karabiberov’un lehine tanıklık ediyor, 1918’de «eşkıyalık» olarak nitelenen saldırılara karıştığı yönündeki suçlamalara itiraz ediyorlardı. Yerel devrim komitelerinin temsilcileri de onun serbest bırakılması için girişimde bulundu.
Bu başvurular sonuç vermedi. 13 Aralık 1920’de, Sovyet güvenlik teşkilatı Çeka’nın (VÇK) özel birimine bağlı üç kişilik kurul, aralarında Karabiberov’un da bulunduğu 32 kişinin kurşuna dizilmesine karar verdi.
Ayaklanmanın 1930’ların arşivlerindeki izleri
Ayaklanmanın izlerine 1930’ların soruşturma dosyalarında yeniden rastlıyoruz. Arşivde bulduğum belgeler arasında 1937’de mahkûm edilen Griç Emir Asan’ın dosyası da var.
Arşiv kayıtlarında Emir Asan’ın Karabiberov’un yakın çevresinde bulunduğu ve onun şahsi korumalığını yaptığı belirtiliyor.
Bu belgeler, ayaklanmaya katılanların sonraki hayatlarını izlememizi sağlıyor. Kitlesel baskı yıllarında kayda geçirilen suçlama ve ifadeleri tarihsel kanıt olarak kullanırken bunları başka kaynaklarla karşılaştırmak gerekiyor.
Karabiberov Ayaklanması, İç Savaş yıllarında Kırım Tatarlarının direniş tarihinin önemli bir parçası. Seydali Karabiberov’un etrafında toplananlar için bu mücadele, her şeyden önce ailelerini, mallarını ve yaşadıkları yerle ilgili kararları kendilerinin alma hakkını savunmak anlamına geliyordu.
Karşılaştıkları keyfî uygulamalara karşı ayaklandılar. Noman Çelebicihan’ın öldürülmesinden sonra da direniş sürdü. Bu direnişe önderlik eden diğer isimler ve onların hayat hikâyeleri de hatırlanmayı hak ediyor.