Ekonominin kayıp sermayesi

Ekonomide bazı kavramlar vardır ki bilançolarda görünmez ama bütün bilançoların kaderini belirler. Güven bunların başında geliyor.

Bir ülkenin ekonomik gücünü ölçerken büyüme rakamlarına, ihracatına, sanayi üretimine, yabancı yatırımlara ve finansal göstergelerine bakıyoruz. Oysa bütün bu göstergelerin arkasında çok daha temel bir unsur var: Güven.

İş insanı yarına güvenmiyorsa yatırımını erteliyor. Tüketici geleceğinden emin değilse harcamasını kısıyor. Banka karşısındaki işletmeye güvenmiyorsa kredi musluklarını sıkıyor. Yatırımcı hukuk sistemine ve ekonomik öngörülebilirliğe inanmıyorsa parasını başka ülkelere taşıyor.

Dolayısıyla güven, ekonominin yalnızca ahlaki değil, aynı zamanda en önemli ekonomik sermayelerinden biri.

İşte Türkiye İş Ahlakı Zirvesi'nin 11'incisinde açıklanan sonuç bildirgesi, tam da bu noktaya dikkat çekiyor. İGİAD'ın "Güven Ekonomisi ve İnsani Finans" temasıyla gerçekleştirdiği zirvede ortaya konulan tespitler, ekonomik sistemin bugün yaşadığı sorunlara farklı bir pencereden bakmamızı sağlıyor.

EKONOMİ SADECE RAKAMLARDAN İBARET DEĞİL

Bildirgedeki en dikkat çekici tespitlerden biri, ekonominin ve finansın kendi başına bir amaç haline gelmesi. İnsanın ve toplumsal refahın ise ikinci plana itilmesi.

Aslında bugün dünyanın yaşadığı ekonomik tartışmaların merkezinde de bu sorun bulunuyor.

Şirketlerin başarısı yalnızca ne kadar kâr ettikleriyle, ülkelerin başarısı sadece ne kadar büyüdükleriyle ölçülebilir mi? Bir şirket rekor kâr açıklarken çalışanlarının alım gücü geriliyorsa, bir ülke büyürken gelir dağılımındaki adaletsizlik derinleşiyorsa burada başarıyı yeniden tanımlamak gerekmiyor mu?

Zirvenin sonuç bildirgesi bu soruya açık bir cevap veriyor. Ekonomik başarı yalnızca büyüme, kârlılık ve sermaye birikimi üzerinden değil; adil paylaşım, insan refahı ve toplumsal fayda üzerinden de değerlendirilmelidir.

Bu yaklaşım, kapitalizmin sınırsız kâr anlayışına yönelik önemli bir eleştiri olduğu kadar, Türkiye'nin ekonomik kalkınma modeline ilişkin de üzerinde düşünülmesi gereken bir çağrı.

GÜVEN YOKSA EN İYİ KANUN BİLE YETMEZ

Bildirgenin altını çizdiği ikinci önemli konu, ahlaklı bireylerin tek başına ahlaklı bir ekonomik düzen kurmaya yetmeyeceği.

Bu tespit son derece önemli.

Çünkü iş dünyasında dürüstlüğü, adaleti, liyakati ve verilen sözün tutulmasını konuşuyoruz. Ancak bunların kişisel tercihler olmaktan çıkarılıp kurumsal sistemin parçası haline getirilmesi gerekiyor.

Bir şirketin yöneticisi dürüst olabilir. Fakat şirketin denetim mekanizması işlemiyorsa, liyakat yerine yakınlık ilişkileri belirleyici oluyorsa, çalışanların hakları korunmuyorsa kişisel dürüstlük kurumsal güveni tek başına sağlayamaz.

Aynı durum ekonomi yönetimi ve kamu kurumları için de geçerli.

Hukuk kuralları elbette gerekli. Denetim mekanizmaları da vazgeçilmez. Ancak bildirgede özellikle vurgulanan bir cümle var: "Hukuk, ahlaki sorumluluğun yerini almamalı, onu desteklemelidir."

Bence bildirgenin en güçlü mesajlarından biri bu.

Çünkü güven, yalnızca kurallara uymakla değil, kimsenin denetlemediği yerde de doğru olanı yapabilmekle oluşur.

FİNANSIN AMACI PARA KAZANMAK MI, EKONOMİYİ BÜYÜTMEK Mİ?

Sonuç bildirgesinin üzerinde durduğu bir diğer önemli mesele finansallaşma.

Finans, ekonominin gelişmesini sağlayan bir araç olmaktan çıkıp kendi başına bir amaç haline geldiğinde ortaya ciddi sorunlar çıkıyor. Aşırı borçlanma, gelirlerin geleceğe ipotek edilmesi ve üretimden uzaklaşan sermaye bu sorunların başında geliyor.

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor.

Finans sektörü elbette ekonominin vazgeçilmez unsurlarından biri. Bankacılık, kredi mekanizmaları ve sermaye piyasaları olmadan modern bir ekonominin işlemesi mümkün değil. Ancak finansın reel ekonomiye hizmet etmesi gerekiyor. Üretimin, yatırımın ve istihdamın önünü açması gerekiyor.

Paranın yine paradan para kazanmak için dolaştığı, üretimin ve emeğin ikinci plana itildiği bir sistemin uzun vadede toplumsal refah üretmesi beklenemez.

İnsani finans tartışmasının önemi de burada ortaya çıkıyor. Mesele yalnızca faizsiz finansal ürünler geliştirmek değil. Finansal sistemin hangi amaçla çalıştığını, kime hizmet ettiğini ve topluma ne kazandırdığını sorgulamak.

REKABET ETMEK DEĞİL, BİRLİKTE KAZANMAK

Bildirgedeki en dikkat çekici örneklerden biri de geleneksel esnaf kültürüne yapılan gönderme.

Müşterisini komşu esnafa yönlendiren, gerektiğinde ortak stok oluşturan, birbirinin işini kolaylaştıran esnaf anlayışı...

Bugünün acımasız rekabet ortamında belki de en fazla ihtiyaç duyduğumuz yaklaşım bu.

Elbette rekabet olacak. Şirketler daha kaliteli ürün üretmek, maliyetlerini düşürmek ve pazar paylarını artırmak için yarışacak. Ancak rekabetin başkasını yok ederek kazanmak anlamına gelmediği bir ekonomik kültür oluşturmak gerekiyor.

Çünkü güçlü işletmelerin bulunduğu bir ekonomi, yalnızca büyük şirketlerden oluşan bir ekonomi değildir. Küçük işletmelerin ayakta kalabildiği, tedarik zincirinin güçlü olduğu, sermayenin toplumun farklı kesimlerine ulaşabildiği bir ekonomik yapı da gerekiyor.

Zekât ve sadaka gibi kurumların ekonomik adalet ve toplumsal dayanışma mekanizmaları olarak değerlendirilmesi de bu açıdan önemli.

ASIL MESELE BUNU HAYATA GEÇİREBİLMEK

Türkiye İş Ahlakı Zirvesi'nin sonuç bildirgesi önemli bir düşünsel çerçeve ortaya koyuyor. Fakat asıl sınav bundan sonra başlıyor.

Bu ilkeler şirketlerin yönetim kurullarına, bankaların kredi politikalarına, işverenlerin çalışanlarıyla ilişkilerine, kamu kurumlarının uygulamalarına ve finansal sistemin işleyişine ne ölçüde yansıyacak?

Üniversiteler bu konuda teori üretirken iş dünyası bunu uygulamaya dönüştürebilecek mi? İşletmeler kısa vadeli kâr hesaplarının ötesine geçerek uzun vadeli toplumsal sorumluluk üstlenebilecek mi?

Bunlar cevap bekleyen sorular.

Türkiye'nin daha fazla yatırım, daha güçlü üretim, daha yüksek ihracat ve sürdürülebilir büyüme hedefleri var. Bu hedeflere ulaşmanın yolu yalnızca daha fazla sermayeden geçmiyor. Sermayenin güven duyduğu, emeğin karşılığını aldığı, girişimcinin önünü görebildiği ve ekonomik kuralların herkes için eşit işlediği bir düzen kurmaktan geçiyor.

İGİAD'ın zirvesinde ortaya konulan yaklaşımın ekonomik tartışmalara katkısı da burada.

Çünkü bir ekonomide en pahalı kaynak bazen para değil, güvendir. Para bulunur, kredi sağlanır, yatırım teşvik edilir. Ama kaybedilen güveni yeniden inşa etmek çok daha zordur.

Ekonominin gerçek sermayesi güvendir. Güvenin olmadığı yerde ne yatırım kalıcı olur ne de büyüme sürdürülebilir.