Başkalarının kanı pahasına alınan ödül
1783'te Kırım Hanlığı’nın ilhakından sonra Kırım Tatarları, Rusya’nın boyunduruğu altına giren diğer Müslüman halklar gibi, olası sabotajlardan korkulduğu için düzenli askerlik hizmetinden muaf tutuldu.
Yine de halkın içinden kariyer yapmaya devam edenler çıktı. Üstelik eski Kırım Hanlığı soylularına Rus İmparatorluğu soylularıyla eşit haklar tanınmış, bu sınıf tüm ayrıcalıklardan yararlanmıştı.
Bunlardan biri, Rus İmparatorluğu’nda general rütbesine yükselen ilk Kırım Tatarı olan Kaya Bey Balatukov’du. Balatukov ailesi Çerkes kökenliydi.
Kaya Bey’in babası Memet, Kırım Giray Han’ın ilk hanlık döneminde maliye nazırlığı yapmıştı.
Kaya Bey Balatukov hizmete Rum (Yunan) Birliği’nde başladı, ardından Rus ordusunda Kirill Matveyeviç Balatukov adıyla görev yaptı. Yeni kurulan Akmescit Atlı Tatar Alayı’nın başına da o geçti.
Kırım Tatar süvari birlikleri daha önce de vardı. II. Katerina’nın emriyle kurulmuş ve Polonya’nın ikinci ve üçüncü bölüşümleri sırasında hemen Polonya-Litvanya sınırına gönderilmişlerdi.
Kırım Tatarları o zaman bile dindaşları ve kardeşleri olan Polonya Tatarlarıyla karşı karşıya gelmek zorunda kaldı.
İmparatorluk bunu pek umursamadı. Aktif çatışmalar biter bitmez birlikler dağıtıldı. Rus-Fransız savaşı ve Rusya’nın Avrupa seferi sırasında da aynısı oldu: savaşın aktif safhası sona erince Kırım Tatar askeri alayı yeniden lağvedildi.
Ancak Kaya Bey Balatukov, Çar I. Aleksandr’la bizzat görüşerek bir Kırım Tatar Muhafız Süvari Filosu kurulması konusunda anlaştı.
Rus-Osmanlı savaşında Varna kuşatmasına katılan, işte bu filoydu; ancak başında artık Kirill Balatukov’un kardeşi Adil Bey Balatukov vardı.
Kırım Savaşı (1853-1856) sırasında, Karadere (Çornaya) Nehri Muharebesi’ne de aynı filonun bir kısmı katıldı. Komutanları Kaya Balatukov’un yeğeni Ömer Bey’di.
Fedyuhin Tepeleri’nde Kırım Tatar Muhafız Filosu bir İngiliz dragon devriyesine saldırıp onu esir aldı.
I. Nikolay, Prens Menşikov’a daha sonra şöyle yazdı: “Muhafız Tatarlarının kendilerini göstermek için fırsat bulmalarına sevindim; onları ödüllendirmekle de iyi etmişsin.”
Balatukovların hikâyesi, Kırım Tatar soylularının yeni düzende kendilerine yer bulduğunu gösteriyor: rütbe aldılar, tacın güvenini kazandılar, gerçek ayrıcalıklara kavuştular.
Ancak birkaç general ailesinin kaderi, bütün halkın durumunu yansıtmıyordu. Halkın çoğunluğu için imparatorlukla ilişki nişanlar üzerinden değil, zorla el koymalar, şüphe ve kısıtlamalar üzerinden kuruldu. Bu çift yüzlülük en çok Kırım Savaşı sırasında görüldü.
Kırım Tatarlarının birçoğu Osmanlı İmparatorluğu’na karşı savaşa karşıydı ve toplum savaş yıllarında derinden bölündü.
Bey, molla ve mirzaların bir kısmı, özellikle Gözleve (Yevpatoriya) ve Yalta’da, açıkça İngiliz-Fransız tarafında yer aldı. Osmanlı’daki kardeşlerini destekleyen Kırım Tatarlarının sürüldüğü olaylar da yaşandı.
Tavrida Valisi Nikolay Adlerberg son derece Tatar düşmanı bir politika izledi. Kıyı bölgelerindeki tüm Kırım Tatarlarının sürülmesi gerektiğini savunuyordu.
Onun emriyle gözetim kuruldu, ev aramaları ve tutuklamalar yapıldı; tutuklananlar arasında reşit olmayanlar da vardı. Bu görevli yerli halka o kadar acımasız davrandı ki hakkındaki şikâyetler çara kadar ulaştı.
Ferdinand Vrangel de Kırım Tatarlarının sürülmesinde ısrar etti. Rus İmparatorluğu’na hizmet eden Kırım Tatar birliği ikisinin de umurunda değildi. Adil olmak gerekirse, Kırım Tatarlarını savunan Rus görevliler de vardı.
Bir yandan imparatorluk yönetimi Kırım Tatarlarından şüphelenip onlara ayrımcılık yapıyordu.
Öte yandan “müttefikler”, Girayların yerel halk arasındaki itibarından yararlanmaya karar verdi. Böylece Kırım’da han hanedanının bir mensubu yeniden ortaya çıktı: Mesud Giray.
Osmanlı’nın zaferini hayal eden Kırım Tatarlarını ayaklandırabilecek biriydi. Ama gerçek çok daha sıradandı: Mesud Giray’ın görevi yalnızca yerel halkı Rus İmparatorluğu’na karşı isyana ve müdahaleye destek vermeye kışkırtmaktı.
Ve başarılı oldu: yeni “lidere” güvenen Kırım Tatarları müttefiklere at ve araba sağladı, ayaklanmalar çıkardı, hatta bazı Rus görevlileri rehin aldı.
Fakat Mesud Giray müttefiklerin işine yaramaz hâle gelir gelmez, eski görev yeri olan Balkanlar’a geri gönderildi.
Şunu vurgulamak gerekir: Osmanlılar Giray hanedanını hiçbir zaman böyle çıkarcı amaçlarla kullanmadı.
Fransızlar daha sonra Mesud Giray’a gayreti için madalya verdi. Kaç Kırım Tatarı’nın bu ödül uğruna ölmek zorunda kaldığı ya da ailesiyle birlikte sürgün edildiği ise bilinmiyor.
Kırım Savaşı, çatışmanın her iki tarafının da Kırım Tatarlarına her şeyden önce bir kaynak olarak baktığını açıkça gösterdi.
Rus İmparatorluğu onları asker ve işçi olarak kullandı, karşılığında şüphe, gözetim ve sürgün tehdidiyle ödedi.
Bütün bir halka duyulan bu güvensizlik mantığı, 1944 trajedisine kadar defalarca yinelenecekti.
Müttefikler de Giray kartını en az o kadar soğukkanlılıkla oynadı: hanlığın yeniden canlanacağı vaadi, geçici bir seferberlik aracından başka bir şeye dönüşmedi.
Ona inananların kaderi (ayaklanmalar, kaybedilen atlar ve mallar, rehin alınmalar, sürgün) ise perde arkasında kaldı.
Mesud Giray bir Fransız madalyası aldı; ona inananlar ise kendi yönetiminin şüphesini ve güvenin bedelini aldı.